ñôùéñéæí
àðåðéîåñ
îä æä ñôéùéñéæí? áòåìí ùáå îéï àçã, äîéï äàðåùé, ùåìè áçéåú îîéðéí àçøéí åôåâò áäï áùéèúéåú, ñôéùéñéæí äéà àéãéàåìåâéä ùì ëåç, æìæåì, òéååøåï îåñøé, àôìéä ìøòä – åäøáä îòáø ìëê. àøéàì öáì îùøèè îàôééðéí ëììééí ùì äîåùâ åîöáéò òì îåøëáåúå.
ñôéùéñéñè áäúäååú: äéçñ ìçéåú îîéðéí àçøéí áúåø çúéëú áùø îåèáò áðå ëîòè îìéãä.
îåùâ çãù, ñéôåø éùï
"ñôéùéñéæí" (speciesism) äåà àçã îï äîåùâéí äîøëæééí áäâåú òì éçñí ùì áðé-àãí ëìôé çéåú îîéðéí àçøéí. äîåùâ ì÷åç îï äîéìä species (îéï áéåìåâé) áúáðéú ùì äîåùâéí "âæòðåú" (racism)
åñ÷ñéæí (sexism, îéððåú).* àú äîåùâ èáò á-1970 ôòéì ìäâðä òì áòìé-çééí, äôñéëåìåâ øéö'øã øééãø (áúîåðä), áòìåï ùäôéõ. äîåùâ æëä ìôøñåí ðøçá áñôøå ùì ôéèø ñéðâø, "ùçøåø áòìé-äçééí" (1975), åîàæ çãø "ñôéùéñéæí" ìàðöé÷ìåôãéåú åìîéìåðéí, àí ëé äåà òãééï ìà îöåé áùéîåù ðøçá. äîåùâ äçãù çåôó áîéãä îñåéîú ìîåùâ äååúé÷ "àðúøåôåöðèøéæí", àê ìà æää ìå: "àðúøåôåöðèøéæí" îúî÷ã áîôåøù áäöáú äîéï äàðåùé áîøëæ äòåìí, åîùîù ôçåú áä÷ùø îåñøé-çáøúé åéåúø ááé÷åøú ñáéáúéú åáäâåú òì î÷åí äàãí áé÷åí. "ñôéùéñéæí" äåà îåùâ çáøúé-îåñøé îåáä÷, åäåà àåôðúé éåúø áæëåú äãîéåï ùáéðå ìáéï îåùâéí çáøúééí ùìéìééí áòìéì: "âæòðåú" å"ñ÷ñéæí". âí "ñôéùéñéæí" äåà îåùâ ùìéìé åîâðä áòìéì – áúåê ä÷äéìä ä÷èðä ùîùúîùú áå.
äèéä åãòä ÷ãåîä
àçú îääâãøåú äöðåòåú áéåúø ùì ñôéùéñéæí äéà äðåñç äîå÷ãí ùì ñéðâø: "ñôéùéñéæí [...] äåà ãòä ÷ãåîä çéåáéú àå äèéä ìèåáú äàéðèøñéí ùì çáøé äîéï äáéåìåâé ùìê åðâã àìä ùì çáøé îéðéí àçøéí." ñéðâø äåà ôéìåñåó îàñëåìú äúåòìúðåú, äøåàä áñôéùéñéæí ùé÷åì-ãòú îåñøé ì÷åé. ëàùø ìùðé öããéí éù àéðèøñéí ãåîéí, äàéðèøñéí äàìä øàåééí ìîù÷ì îåñøé ùååä: àí äùëï ùìé åàðé ÷åøàéí ìòæøä, îëáé äàù öøéëéí ìäòðé÷ ìðå éçñ ãåîä, åìà ìäòãéó àú äùëï ëé äåà îîåöà àñéàúé åàðé àôøé÷àé. äòãôä ëæå úéçùá ëâæòðéú; áãåîä ìëê, àí ôìåðé ðåúï òãéôåú ìàéðèøñéí ùì àìîåðé ø÷ áâìì äîéï äáéåìåâé ùìå, æäå ñôéùéñéæí.
ñôéùéñéæí ëèòåú ôùåèä
ðáçï ãåâîä: äòéøééä ùå÷ìú ìäúéø áðééä òì âáòú áø. òì äôø÷ òåîãéí àéðèøñéí ùì ùúé ÷áåöåú: îöã àçã çéåú áø äîúâåøøåú ëòú òì äâáòä, åîåìï çáøú äáðééä åäàðùéí ùòúéãéí ìâåø áî÷åí. àí áååòãä ìúëðåï åìáðééä é÷øà îéùäå "øâò, åîä òí äçéåú ùçéåú òì äâáòä?" åãàé éäéä îé ùéòðä: "ìà îùðä, áðé-àãí çùåáéí éåúø!"
æåäé úùåáä ñôéùéñéñèéú, ëé äàéðèøñéí ùì ùðé äöããéí äîòåøáéí áãáø ìà ðáã÷å. îä áãéå÷ öøéê ëì öã? îäï äàôùøåéåú ùòåîãåú áôðéå? òã ëîä äåà òìåì ìäéôâò îëì äçìèä? åòã ëîä ééôâò öã àçã àå éøååéç áäùååàä ìôâéòä åìøååç áöã äùðé? àú äîùéá äñôéùéñéñè ëì æä ìà îòðééï: ìãòúå, ãé áæä ùáöã àçã éù àãí åáöã äùðé éù îéðéí àçøéí – åëáø äãéåï äåëøò.
öåôä àåáéé÷èéáé îäöã àîåø ìæäåú ëàï ùâéàä àúéú: äùééëåú ìîéï îñåéí ôùåè ìà øìååðèéú ìîåñø. ëîåáï, çùåá ìãòú àéìå îéðéí îòåøáéí á÷åðôìé÷è, ëãé ìãòú îäí úëåðåúéäí åäàéðèøñéí ùìäí. àáì îä ùøìååðèé ìîåñø æä òåöîú äàéðèøñéí, ìà äæäåú äáéåìåâéú; îä ùçùåá ëùäùëï ùìé åàðé ÷åøàéí ìòæøä äåà ìà äîåöà äàúðé ùìðå àìà îéãú äãçéôåú ùáä æ÷å÷ ëì àçã îàúðå ìòæøä, äï áâìì úëåðåúéå äàéùéåú åäï ò÷á îöáå äîéåçã. æåäé äâéùä ùì ñéðâø, åéù ìäòéø, ùôéìåñåôéí àçøéí îúééçñéí ìñôéùéñéæí áàåôï ãåîä, âí àí îúåê ø÷ò úéàåøèé ùåðä. àöì èåí øéâàï, ìîùì, äîåùâ "æëåéåú" îøëæé éåúø î"àéðèøñéí", åòì ø÷ò æä ñôéùéñéæí äåà áîéãä øáä äðèééä ìøîåñ àú æëåéåúéå ùì äæåìú òì ø÷ò ùééëåúå ìîéï áéåìåâé àçø.
äñôéùéñéæí çåöä âáåìåú ùì îâãø åîåöà àúðé: òáåø øåá áðé-äàãí ëéåí, áëì î÷åí, éù çéåú ùëáéëåì àéðï éöåøéí çééí áëìì – äï áñê äëì îåöø.
ñôéùéñéæí ëèòåú îåøëáú
áãåâîä ùìòéì, äòéååú äàúé áøåø: äøé ääëøòä áãéåï ðòùúä îáìé ìáãå÷ òåáãåú. ëòú, ððéç ùäãéåï òì òúéã äâáòä éòáåø ìååòãä ìàéëåú äñáéáä, áäùúúôåú îåîçéí ìøååçú áòìé-çééí. øáéí éàîéðå, ùäôòí ðáã÷å áøöéðåú äàéðèøñéí ùì úåùáé äâáòä äðåëçééí. àáì îáè î÷øåá éâìä, ùëàùø ãðéí áàøðáåú, ìîùì, îúòðééðéí ø÷ áñáì øá àå áîååú ùééâøí ìäï áâìì äáðééä; åàéìå ëùãðéí á÷áìðéí, î÷ãéùéí úùåîú-ìá øáä ìúåëðéú äòñ÷éú ùìäí åðæäøéí ìäôøéò ëîä ùôçåú ìùàéôåúéäí, ìøååçéäí åìçéøåúí ìòùåú ëëì äòåìä òì øåçí. áîéìéí àçøåú, äãéåï áååòãä ñôéùéñéñèé ëé äåà îòîéã àú äàéðèøñéí äéñåãééí ùì äàøðáåú îåì àéðèøñéí ôçåú îøëæééí ùì ä÷áìðéí (åãàé àéù áååòãä ìà éöéâ äùååàä îàåæðú, ùìôéä äáðééä áâáòä äéà ùååú-òøê ìñéìå÷ ä÷áìðéí îáéúí åäô÷øúí ìîååú îèåç åàéèé, áäéòãø àôùøåú ÷éåí). äàôìéä ëàï áøåøä.
ñôéùéñéæí ëîâáìä áúôéñä
àí ìà ãé áæä, äøé ùìçáøé äååòãä ÷ì ìæäåú åìäáéï îä øåöéí ä÷áìðéí, ùîñáéøéí àú òöîí áøäéèåú; æàú áùòä ùòì äàéðèøñéí ùì äàøðáåú éãåò îòè îàåã, åîîéìà äéãò äîåòè áðåùà ðàñó òì-éãé æåàåìåâéí, ùòáåãúí àéðä îëååðú ìééöâ àéðèøñéí àå ìòåøø àîôúéä. ëìåîø, òåã áèøí äâòðå ìàôìéä áùéôåè äàúé, îúâìä çåñø àéæåï òîå÷ áòöí äéëåìú ùìðå ìäáéï àú ùðé äöããéí îáçéðä îåñøéú.
âí ä÷ùééí äàìä òãééï ìà îáèàéí äéèá àú äîöéàåú äñôéùéñéñèéú. áòåìí äîîùé ìà ÷ééîåú ëîòè åòãåú ùîðñåú ìééùá ÷åðôìé÷èéí áéï áðé-àãí ìáéï çéåú çåôùéåú îîéï àçø. úòùéåú áòìé-çééí, ìòåîú æàú, ôåòìåú ëì äæîï, åôä åùí îå÷îåú "åòãåú ìøååçú áòìé-çééí" ùáåçðåú àú äúòùéåú. àáì áååòãåú ëàìä ùåøø çåñø àéæåï ÷éöåðé àó áäùååàä ìãåâîä ùìòéì. áååòãåú ìà ùå÷ìéí àí æä öåã÷ ìëìåà çéåú áöôéôåú òöåîä åáúðàéí îìàëåúééí îùîéîéí, ìáöò áäï îðéôåìöéåú âðèéåú åìäøåâ àåúï – áòáåø äòãôåú ùì èòí, àåôðä ÷åìéðøéú åðåçåú, åøååçéí ùì çáøåú îñçøéåú. òáåø äååòãåú, äîöéàåú äç÷ìàéú äáñéñéú äéà ðúåï îåáï îàìéå, åàéï î÷åí ìç÷åø áòðééï àìà ø÷ ìáøø, ìëì äéåúø, ëéöã ìöîöí ôâéòä áçéåú îáìé ìòøòø òì äðúåï äæä.
àôéìå åòãåú ìøååçú áòìé-çééí äï ëîòè ÷åøéåæ. áçéé äéåîéåí, äöøëðéí äí ùîäååéí îòéï "åòãä îúîãú". åäðä, ëàùø àãí àåëì çáéúä áàøåçú äáå÷ø ùìå, ÷ùä ìåîø ùäåà îôâéï "ãòä ÷ãåîä ùìéìéú ðâã äàéðèøñéí ùì úøðâåìåú". éåúø îãòä ÷ãåîä, äåà îôâéï çåñø ãòä. äáòéä ëàï àéðä ùäàéðèøñéí ùì äúøðâåìåú ðúôñéí áàåôï îñåìó – àìà ùäí ìà ðúôñéí ëìì. îòùä äöøéëä ùì îåöøéí îï äçé îåáï ø÷ ìòúéí øçå÷åú – àí áëìì – áúåø îòùä áòì îùîòåú îåñøéú. ëê áðåé äñôéùéñéæí áîåáðå äðôåõ åäòîå÷ áéåúø: ä÷åøáðåú ôùåè àéðí ðúôñéí áùåí ä÷ùø îåñøé. îä ùøåàéí æä îåöøéí, ìà çéåú.
ãîéåï ìúåôòåú àçøåú
ñéðâø îùååä ñôéùéñéæí ìâæòðåú åìñ÷ñéæí, àáì àéìå äúá÷ùðå ìäâãéø "âæòðåú", åãàé ìà äééðå îúî÷ãéí áãòä ÷ãåîä ëìôé àéðèøñéí. âæòðåú äéà äøáä éåúø îëê: äéà ëåììú äáçðä îúîãú áéï "àðçðå" ìáéï "äí", ðèééä ìæìæì áäí, ìùðåà àåúí, ìôçåã îäí, ìäôâéï òéååøåï ìöøëéí åìîöå÷åú ùìäí. îãåáø áîòøëú ëåììú ùì äöã÷åú ìôâéòä, äøâìé çùéáä åîåùâéí ìà-îåãòéí òì ñãøé äòåìí. åëì æä îáèà åîçæ÷ îöéàåú çééí ùåðä áùúé ä÷áåöåú: æëåéåú-éúø åèåáåú äðàä îöã àçã, àéñåøéí åëôééä áöã äàçø, äúðäâåú éåîéåîéú ùîòðé÷ä ìðå åâåæìú îäí. ñôéùéñéæí ãåîä îàåã ìâæòðåú áëì äîàôééðéí äëììééí äàìä, ëîå âí ìëì úåôòä çáøúéú àçøú ùì àôìéä åðéöåì ùéèúééí. øáéí îäëåúáéí òì äñôéùéñéæí îî÷ãéí àú úùåîú-äìá áãîéåï äæä ùáéï ñôéùéñéæí ìúçåîéí àçøéí: äí îøàéí ùäùééëåú ìîéï áéåìåâé ëæä àå àçø àéðä îöãé÷ä àôìéä; åáòæøú äãîéåï äòîå÷ áéï ñåâé àôìéä åðéöåì ùåðéí, äí îá÷ùéí ìäøçéá àú úçåîé çåù äöã÷ åäàîôúéä ùìðå òì îéðéí áéåìåâééí ùåðéí.
ãéîåé äîáèà àú äãîéåï áéï ñôéùéñéæí ìúåôòåú àçøåú (î÷åø: thinkvegan): ìòúéí ÷øåáåú îãâéùéí àú äãîéåï îèòîéí øèåøééí, ëãé ìâééñ àú ääúðâãåú äîåëøú åäîåùøùú ìâæòðåú åìñ÷ñéæí.
äééçåã ùì äñôéùéñéæí
ëùí ùäáé÷åøú òì ñ÷ñéæí, ìîùì, àéðä ðéúðú ìîéöåé áëê ùäöáòðå òì äãîéåï áéðä ìáéï âæòðåú, ëê âí òöí ääöáòä òì äãîéåï áéï ñôéùéñéæí ìúçåîéí àçøéí äéà ø÷ öòã øàùåï áîñò àøåê. áîåáðéí îäåúééí, ñôéùéñéæí àéðå ãåîä ìùåí úåôòä àçøú:
- øàùéú ëì, àé-àôùø ìäáéï ñôéùéñéæí áøàùéú äîàä ä-21 îáìé ììîåã ëéöã îéìéàøãé çéåú îùîùåú ëéåí áúåø îùàáéí ëàéìå-ãåîîéí, úçú ðéöåì úòùééúé, àùø ëåìì ùìéèä îåçìèú áëì úðàé äçééí ùì äçéåú, ìçõ òã âáåì äéëåìú äáéåìåâéú ùìäï åòéååú îëååï ùì úëåðåúéäï äúåøùúéåú. ëîå ôø÷èé÷åú äðéöåì äúòùééúé, ëê âí äðéëåø äñôéùéñéñèé äåà çñø ú÷ãéí.
- áéï áðé-àãí ìçéåú îîéðéí àçøéí ÷ééîú áãøê-ëìì äôøãä ôéæéú, äîâéòä ìùéàä òí ëìéàú äîåðé çéåú áîú÷ðéí ñâåøéí, îáåããéí åîîåëðéí áç÷ìàåú äúòùééúéú. ääôøãä úåøîú ìéöéøú äáçðåú áøåøåú áéï "àðçðå" ì"äí", åìäúôúçåú ùì öéãå÷éí ìôâéòä áçéåú, äðùòðéí òì äëçùä, òì ñéìåó åòì äîöàä ùì òåáãåú: ÷ì ìäîöéà ùèåéåú åìäàîéï áäï ëùîãåáø áçéåú ùàéððå øåàéí.
- ëàùø àðçðå äçæ÷éí, ùìéèä á÷áåöä àçøú åðéöåìä ðøàéí ìðå "èáòééí", áòé÷ø àí ÷ì ìäáçéï áéðéðå ìáéðí. ääáãìéí áéï îéðéí áéåìåâééí ùåðéí äí áãøê-ëìì éåúø îåáä÷éí îääáãìéí ùáéï ëì ùúé ÷áåöåú àðåùéåú, åáëê äí îñô÷éí ìàùìééú ä"èáòéåú" îöò äúôúçåú ôåøä áîéåçã. ìëï äñôéùéñéæí åãàé åúé÷ åàåðéáøñìé éåúø îëì àéãéàåìåâéä ùì ãéëåé áðé-àãí.
- àí äáé÷åøú òì ãéëåé ñ÷ñéñèé àå îòîãé ðåúðú î÷åí ðëáã ìçùéôú ùéúåó-äôòåìä ùì äîãåëàåú òí îðâðåï äãéëåé, æä ëîòè ùìà øìååðèé ìñôéùéñéæí. ñôéùéñéæí äåà òðééï ùì ëåç éùéø – ëìéàä, àìéîåú, äøâ – ìà ùì úåãòä ëåæáú îöã äçéåú, ùîîéìà ìà îñåâìåú ëîòè ìùúó-ôòåìä àå ìäú÷åîí. äàìéîåú äîúîãú áôåòì îðöéçä àú äâéùä äúå÷ôðéú.
- ääú÷åîîåú ðâã ãéëåé âæòðé àå ñ÷ñéñèé, îãâéùä áãøê-ëìì àú äãîéåï áéï ëì áðé-äàãí – ãîéåï ùîîðå ðâæø îòîã îåñøé ùååä. æäå òé÷øåï ÷ì îàåã ìäáðä. àáì ëãé ìæäåú ñôéùéñéæí, öøéê ìäáçéï áéï äáãìéí áéåìåâééí ùàéï ìäí îùîòåú îåñøéú (àøáò øâìééí àå ùúééí, ðåöåú àå òåø çì÷, éëåìú ÷åâðéèéáéú ðîåëä àå âáåää ìôúåø áòéåú...) ìáéï ãåîåú áéåìåâéú äðåùàú îùîòåú îåñøéú (ëåìðå ñåáìéí îôçã åîëàá: àðçðå, äòëáøéí, äöôøãòéí...). îñåáê!
- ÷ùä ìäòìåú òì äãòú áé÷åøú ðâã ñ÷ñéæí ììà ðùéí äîöéâåú àú äñéôåø ùìäï åäåâåú àú äøòéåðåú äáé÷åøúééí, àå áé÷åøú ðâã âæòðåú ììà ÷åøáðåú äâæòðåú ùîùîéòéí àú ÷åìí. áñôéùéñéæí äîöá ùåðä ìçìåèéï: äáé÷åøú ðùîòú ëåìä îôé áðé-àãí ðâã áðé-àãí, åä÷åøáðåú ðåúøéí úîéã áçåõ... åìîé ÷øåáéí éåúø äîá÷øéí, àôéìå äðåòæéí áéåúø – ìáðé-àãí äîãëàéí, àå ìçéåú ùäí ðàá÷éí òáåøï?
äôâðä ðâã öéã ãåáéí (PETA) îáèàú àú àçã îäîàôééðéí äáòééúééí ùì äñôéùéñéæí: äãåáéí ìà ééöâå àú òöîí; ìëì äéåúø, àìä éäéå áðé-àãí äîçåôùéí ìãåáéí, îåì áðé îéðí äáéåìåâé.
àí òìå áãòúê î÷øéí äîòøòøéí òì äééçåã ùì äñôéùéñéæí ìòåîú âæòðåú, ñ÷ñéæí, ëéáåù, ãéëåé îòîãé, øöç òí, äåîåôåáéä, âéìðåú åëãåîä – àéï ñô÷ ùäöã÷ àéúê. äñôéùéñéæí äåà îòøëú ùì øåò, äãåîä ìîòøëåú øåò àçøåú. àáì òãééï çùåá ìäëéø áëê ùáúîåðä äëåììú, îãåáø áúåôòä ééçåãéú – áãøëä äøòä.
ñôéùéñéæîéí
àé-àôùø ìñééí ãéåï áñôéùéñéæí îáìé ìäæëéø àú äîåæøåú ùì äöáú äîéï äàðåùé ìáãå îåì ëì ùàø äîéðéí éçã áçáéìä àçú. åàîðí ðøàä ùáëì úøáåú àðåùéú éù äáãìéí îäåúééí áéçñí ùì áðé-àãí ìîéðéí áéåìåâééí ùåðéí. áçáøä ùìðå ÷ééí äáãì âåøó ìîãé áéï ääúééçñåéåú äî÷åáìåú ìöôòéí, ì÷øôéåðéí, ìçúåìé áéú àå ìëáùéí. ëì äîéðéí äììå ñåáìéí îúåôòåú ñôéùéñéñèéåú, àáì îãåáø áöåøåú îåáçðåú ùì ñôéùéñéæí. øéáåé äîéðéí åäðñéáåú îçééá, àåìé, ììîåã "ñôéùéñéæîéí" ùåðéí ëúåôòåú ðôøãåú.
* îëéååï ùäîåðç "îéððåú" ëáø úôåñ, éù ùúøâîå speciesism ì"ñåâðåú". àåìí îåðç æä àéðå ðëåï îáçéðä áéåìåâéú. ìëï àðé îòãéó àú "ñôéùéñéæí", ùìîøáä äöòø ùåáø ùéðééí ìãåáøé òáøéú.
î÷åøåú
- Richard D Ryder, "Speciesism", richardryder.co.uk, accessed 4.4.2008.
- David Nibert, Animal Rights/Human Rights: Entanglements of Oppression and Liberation, (Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, 2002), pp. 7-11.
- Tom Regan, The Case for Animal Rights, (Berkeley: University of California Press, 1983), pp. 326-31, 314-15. Peter Singer, Animal Liberation (revised edition), (New York: Avon Books, 1990), pp. 6, 18-23.
- àøéàì öáì, ãðéí áôâéòä îáìé ìãåï áä, òáåãú âîø ìúåàø "îåñîê àåðéáøñéèä", (àåðéáøñéèú úì-àáéá, àåâåñè 2002), òî' 24-4.