äéçñ ìáòìé çééí áúåøä
îàú: éåðúï èé÷åö÷é åàøéàì ìáéà.
ôúç ãáø
àú äéñåã ìéçñ äøàåé ìáòìé-çééí òô"é äúåøä ðéúï ìîöåà áöéååé äàìîåúé: 'ìà úøöç'.[1] ìöéååé æä ìà äåùîå ùåí îâáìåú, áàãí àå áçéä, åàåìé ðéúï ìäðéç ùäëååðä äééúä ìàñåø âí øöç ùì áòìé-çééí. äðçä æå îúçæ÷ú ëàùø îáéèéí áúäìéê ääéñèåøé ùîôøèú äúåøä. äàéãéàì äúåøðé äðå çáøä öîçåðéú àùø àéððä ðéæåðä ëìì îï äçé (ëåìì áéöéí åçìá), ëôé ùàðå øåàéí áòùøú äãåøåú îàãí äøàùåï åòã ðç, àùø öåå ëê: 'äðä ðúúé ìëí àú ëì òùá æøò æøò àùø òì ôðé ëì äàøõ, åàú ëì äòõ àùø áå ôøé òõ æøò æøò, ìëí éäéä ìàëìä'.[2] áøåø ìðå ëé ä÷á"ä ìà äéä îöååä àú äàãí äøàùåï ìàëåì îæåðåú äòùåééí ìäæé÷ ìâåôå, àå îåðò îîðå îæåðåú äðçåöéí ìå, åîëàï ùäîæåðåú àùø ôåøèå áôñå÷ äð"ì äðí úîöéú äúæåðä äøàåéä åäîåùìîú ìàãí: ôéøåú åéø÷åú çééí, èøééí, àåøâðééí åáìúé-îòåáãéí.
ø÷ òùøä ãåøåú îàåçø éåúø, åìàçø äîáåì, ëàùø äúáøø ëé äîéï äàðåùé àéððå îñåâì ìòîåã áàéãéàì ùäåöá îåìå äåðîëä âí äãøéùä òöîä: 'ëì øîù àùø äåà çé ìëí éäéä ìàëìä, ëéø÷ òùá ðúúé ìëí àú ëì'.[3] àîø øá, îâãåìé àîåøàé ááì: 'àãí äøàùåï ìà äåúø ìå áùø ìàëéìä... åëùáàå áðé ðç äúéø ìäí'.[4] éøéãä æå ðîùëä ìàåøê äãåøåú òã ùëéåí éùðí òîéí ùìîéí àùø ëîòè ëì úæåðúí îáåññú òì òåìí äçé, ùåîï åëéîé÷ìéí. äúåöàåú ðéëøåú áäùîðä äîåôøæú åáøéáåé äîçìåú åäîååú áèøí-òú äðåáòéí îëê.
àí ëê, îãåò äåúøä àëéìú äáùø åìà ðàñøä îìëúçéìä, âí òáåø ðç åöàöàéå? ëðøàä ùáòðééï æä ðàìöä äúåøä ìäùìéí òí äîöéàåú, ëôé ùðòùä áî÷øéí øáéí àçøéí. àê äåðçå áúåëä äéñåãåú àùø áøáåú äéîéí òúéã ìäéòùåú áäí ùéîåù áëãé ìùðåú îäìëéí, ëàùø îúáøø ëé äí àéðí úåàîéí àú øåç äúåøä òöîä. äí ðéúðå áöåøúí ääéà îëéååï ùäãåø ùçé áòú ç÷é÷úí ìà äéä îñåâì ì÷áì àú äãáøéí áùìîåúí, åìëï äåöáå ñééâéí ùåðéí àùø ìàåøê äãåøåú öåîöîå òåã åòåã òã ëãé áéèåì äîòùéí äáìúé-øàåééí òöîí. ãåâîà áåìèú ì'äúçùáåú' äúåøä áîöá äàðåùé äðä îöååú 'éôú úåàø', áä äåúø ìáðé éùøàì ìùàú ùáåéåú îìçîä úçú äâáìåú øáåú, åçëîéí àåîøéí ëé îöåä æå 'ãéáøä ëðâã éöø äøò' (åìîåúø ìöééï ùäéà áèìä áøáåú äéîéí). ëîå-ëï áåìè äòðééï áãéðé äðôùåú, àùø ùåëììå áéîé áéú-ùðé áöåøä ëæå ùäôëä àú ääåöàä ìäåøâ ìãáø ðãéø áéåúø (ñðäãøéï ùäééúä îåöéàä àãí ìäåøâ ôòí áùáòéí ùðéí äééúä ð÷øàú '÷èìðéú'), åáøéáåé äðùéí (àùø áî÷åø äåúø áëãé ìîðåò ðéàåó) àùø áåèì òì-éãé øáðå âøùí îàåø äâåìä ìäìëä ìôðé ìîòìä îàìó ùðéí, åìîòùä äåà ðòìí ëáø æîï øá ÷åãí ìëï. ø' éåñó àìáå îáàø àú ääéúø ùðéúï áãéòáã ìàëéìú áùø áëê ù'ìà ãéáøä úåøä àìà ëðâã éöø äøò, ëîå ùäúéø ìäí éôú úåàø òì æä äãøê'.[5] äøá ÷å÷ îåñéó áòðééï æä äúååéä îåñøéú ëììéú:
àéï ñô÷ áãáø, ùàìå äéä àéñåø äøéâú áòìé çééí îôåøñí ôøñåí ãúé åîåñøé, îöã äøâù äèäåø ùì äöã÷ äàìäé, äøàåé ìäúôùè òì ëì äéöåøéí? ìòú òúä, ùàéï äîöá äîåñøé îúå÷ï ëìì, åøåç äèåîàä èøí òáø îï äàøõ, àéï ñô÷ ùäéä äãáø âåøí ú÷ìåú øáåú. äúàåä äáäîéú ìàëåì áùø, ëùäéúä îúâáøú, ìà äéúä àæ îáçðú áéï áùø àãí ìáäîä.[6]
öòø áòìé-çééí
ìôðé ùðòñå÷ áîåøëáåú äéçñ ìáòìé-äçééí áäúçùá áòáåãú ä÷åøáðåú åáäéúø ìàåëìí ðãâéù ëé àìå ùðé ääéúøéí äéçéãéí àùø éùðí, òì-ôé äúåøä, ìôâåò ááòìé-çééí. àéï ìôâåò ááòìé-çééí áùåí îöá åîúå÷ó ùåí ñéáä àçøú, åìîòùä äãøéùä ääìëúéú äðä äôåëä: éù ìä÷ôéã ùìà ìâøåí öòø ìáòìé-çééí åìèôì áäí ëøàåé. ìãåâîà: áéåí äùáú îöååä äéäåãé ìúú îðåçä àôéìå ìáäîåúéå, åëï ëàùø çåæø àãí ìáéúå äåà îöååä ìãàåâ ìçéåú äáéú ìôðé ùäåà ãåàâ ìòöîå; ãåâîà áåìèú ðåñôú ðîöàú áîöååú 'ôøé÷ä åèòéðä', äîåôéòä áôøùú 'îùôèéí'.
àí ëê, îäé îäåú äøãééä äîåæëøú áúåøä: 'åøãå áãâú äéí åáòåó äùîéí åáëì çéä äøåîùú òì äàøõ'?[7] ðéúï ìäñáéø æàú òô"é äøá ÷å÷: 'àéï ñô÷ ìëì àéù îùëéì åäåâä ãòåú ùäøãééä äàîåøä áúåøä àéðä îëååðú ìøãééä ùì îåùì òøéõ, äîúòîø áòîå åáòáãéå ø÷ ìäôé÷ çôöå äôøèé åùøéøåú ìéáå'.[8] áéîéðå ðéúï ìäúáåðï áøá òåáãéä éåñó, ìîùì, àùø ôñ÷ ìäìëä ëé 'àéï ñô÷ ùòöí òøéëú îìçîú ùååøéí äåà áðéâåã ìøåç äúåøä ä÷ãåùä, ùäéà úøáåú àðùéí çèàéí åàëæøééí. åëï àñåø ìòñå÷ áöéã çéåú åòåôåú ìùòùåò åäðàä'.[9]
ëàï äî÷åí ìöééï ùáòéä îøëæéú ùðéúï ìæäåú îáçéðä úåøðéú áúòùééú äáùø äðä áòöí àåôï äâéãåì ùì áòìé-äçééí. àåôï äâéãåì ùì áòìé-äçééí áîù÷ äúòùééúé äîåãøðé äðå àëæøé áéåúø åäåà òåùä ùéîåù áëìéí èëðåìåâééí øáé-òåöîä áëãé ìäôé÷ àú äîéøá îáòìé-äçééí ùáøùåúå, úåê öîöåí äúùåîåú ëìì äàôùø, ëàùø ìøåá äãáø ëøåê áñáì ìáòìé-äçééí òöîí. éúëï åîãåáø áîòáø òì äìëåú öòø áòìé-çééí îîù, àê ìà ëàï äî÷åí åäëúôééí ìôñå÷ áòðééï.
"àéï ìñáåø áëì äðîöàéí ùäí áâìì îöéàåú äàãí, àìà éäéå âí ùàø ëì äðîöàéí îèøä ìòöîí ìà áâìì ãáø àçø"
úæåðú äàãí
ëôé ùøàéðå áôøùú 'úöåä', äúåøä ðåòãä ìúú äëååðä ìîòùé äàãí ëê ùäí éâìå àú îìëåú ä' áòåìí, åùáëãé ìäáéà ìäâùîú îìëåú æå éù öåøê áôòåìåú âùîéåú åøåçðéåú øáåú. ìîòùä îãåáø áúäìéê áìúé-ôåñ÷ ùì äú÷ãùåú áëì úçåîé äçééí, äï äôøèééí åäï äëììééí. ëãé ìäùéâ îãøâä æå éù ìéöåø ãòú îáåøøú, åìæëê àú äëìéí äâùîééí ëãé ùéåëìå ì÷áì àåø øåçðé. äéäãåú àéððä ùåàôú ìáéèåì äâåó ëëìé çñø-çùéáåú àìà ì÷éãåùå åáëê ìäåôëå ìëìé øàåé ìäùøàú äùëéðä áúåëå. îöã ùðé éù ìäãâéù ëé úé÷åï äâåó àéððå òåîã ìáãå àìà ëçì÷ îîàøâ ùìí ùì æéëåê øåçðé åçáøúé. àçã äãáøéí äøàùåðéí àùø éù ìáçåï áòðééï æä äðå àú çùéáåú úé÷åï äúæåðä ëçì÷ îúé÷åï äàãí.
éãåò òåã îéîé äâîøà ëé áøéàåú äàãí úìåéä áîéãä øáä, àí ìà îåçìèú, áèéá äîæåï åáàéëåú òéëåìå. äâîøà òöîä îöéòä ùåøåú ùì òöåú ìáçéøú äîæåï äøàåé (øáåú îäï îøåëæåú áîñëú áøëåú) åøáéí îçëîé éùøàì ìãåøåúéäí ðéñå ìáøø îäé äúæåðä äøàåéä ìàãí, ëåìì äøîá"í. îáçéðä øåçðéú ìëì îæåï éùðä àéëåú îñåéîú, åëàùø äàãí ðéæåï îîðå äåà ñåôâ ìúåëå âí àú àåúä àéëåú. òì-ëï îöååä äúåøä ìäéîðò îîàëìéí îñåéîéí ëãé ìà ìäéãá÷ áàéëåéåú äùìéìéåú äèîåðåú áäí. îöã àçã ãáøéí àìå àéðí îåùàéí ìîç÷ø îãòé, åäãøê äéçéãä ìâìåúí äðä âéìåééí òì-éãé áåøàí òöîå, ëôé ùðúâìä ìòí-éùøàì áîòîã äø ñéðé. àê îöã ùðé, éùðí ãáøéí àùø ðéúï ìäáéï àú èòîéäí áëåç äùëì. ìòðééððå ðéúï ìåîø ùàãí àùø úæåðúå îáåññú òì ñáì ùì éöåøéí çééí àçøéí, àùø áôéøåù îñåâìéí ìçåù ñáì åìäáéò öòø, òùåé ìäèîéò áúåê ðôùå ÷äåú øâùéú ìñáìå ùì äæåìú. ÷äåú æå àéððä ðòìîú áøâò ùäåà ðú÷ì áñáì àðåùé, àìà äéà î÷øéðä òì ëì úçåîé çééå. ìà ðøçé÷ ìëú åðàîø ùàëæøéåú äîéï äàðåùé ä÷ééîú ëéåí ðåáòú ëì-ëåìä îàëéìú äáùø, àáì àéï ñô÷ ùìãáø éù çì÷ áëê. éùàì äùåàì, àí ëê, ëéöã ðéúï ìäñáéø àú ÷éåîí ùì äîåðé àðùéí ñáìðééí åðåçéí ìáøéåú àùø òãééï ðéæåðéí îáùø? åáëï, áéîéðå ðåöø îöá ééçåãé áå äúòùééä áëììåúä, åúòùééú äîæåï áôøè, òáøä úäìéê ùì áéæåø áîñâøú 'çìå÷ú äòáåãä'. ëì îåöø äðîëø áçðåéåú äðå úåìãä ùì úäìéëéí øáéí àùø ðòùå áî÷åîåú ùåðéí, åìòúéí îåöø àçã îåøëá îçì÷éí ùéåöøå áîñôø îãéðåú ùåðåú áøçáé äòåìí åäåøëáå ìëãé îåöø îåâîø áîãéðä ðåñôú. éùðå ëéåí ðéëåø ëîòè îåçìè áéï äöøëï ìáéï äéöøï, åâí áéðå ìáéï çåîøé-äâìí. 'çåîøé-äâìí' ùì úòùééú äîæåï îï äçé äðí áòìé-çééí åáùåðä îú÷åôåú ÷ãåîåú éåúø, áäï áòìé-äçééí âåãìå áîù÷ äñîåê ìáéú, ëéåí áòìé-äçééí îâåãìéí áîù÷éí úòùééúééí äøçå÷éí îòéðå åîìáå ùì äöøëï. äöøëï äúîéí àéððå îåãò ìñáì äðâøí ìáòìé-äçééí áùáéì ùäåà éåëì ìàëåì ùðéöì, åìîòùä áúåãòúå (áøåáã äòîå÷, ìà äøöéåðìé) äáùø ôùåè âãì òì äîãôéí áñåôøîø÷è. ëê ðåöø îöá ùáå çì÷ îäàðùéí éëåìéí ìäîùéê ìàëåì áùø îáìé ùäãáø éùôéò ëìì òì ðôùí áàåôï îåãò, îä âí ùçáøåú äîæåï îù÷éòåú îàîöéí øáéí áëãé ìäñååú àú äñáì ùäï âåøîåú ìáòìé-äçééí ò"é ëê ùäï îöéâåú àåúí ëéöåøéí ùîçéí åîàåùøéí òì òèéôåú äîæåï (ìòåìí ìà úøàå úøðâåìú æåò÷ú îëàáéí òì òèéôú çáéìú äùðéöìéí, äéà úîéã úçééê áùîçä). ñáéø ìäðéç ùàéìå çáøåú äîæåï äéå îçåééáåú ìäøàåú úîåðåú îúäìéê ééöåø äîæåï òì òèéôåú äîåöø äîåâîø (ëùí ùçáøåú äèá÷ îçåéáåú ìäãáé÷ àæäøä îôðé îååú áèøí-òú òì çáéìåú äñéâøéåú) äéå øååçéäï éåøãéí áöåøä ãøñèéú.
àîø øá éäåãä àîø øá: àñåø ìàãí ùéàëì ÷åãí ùéúï îàëì ìáäîúå ùðàîø (ãáøéí éà èå) åðúúé òùá áùãê ìáäîúê åäãø åàëìú åùáòú.
ëê ðåöø úäìéê ôøãåëñìé, ùáå ëëì ùúäìéê äâéãåì ùì áòìé-äçééí ðòùä àëæøé å÷ùä éåúø ëê äåà øçå÷ îòéðé îøáéú äáøéåú åàéðå îùôéò òì çééäï. æàú áðéâåã ìçáøä ä÷ãåîä áä úäìéê äâéãåì äéä ðòéí äøáä éåúø åìîòùä òé÷ø äñáì ðâøí ìçéä ø÷ áòú äùçéèä, åàæ âí äéä äãáø ÷øåá ìòéðéå åììáå ùì äàãí. ù"é òâðåï îñôø áñéôåøå 'ãîòåú' òì éäåãé àçã ùùàì àú çáøå äàí äåà ôâù ôòí àú äáòì-ùí-èåá. òðä ìå äçáø ùäåà îòåìí ìà ôâù àåúå, àáì äåà îëéø âåé àçã ùôâù àåúå. îòùä ùäéä ëê äéä: àåúå çáø äâéò ìòééøä ùáä òáã äáòì-ùí-èåá ëùåçè åáåã÷ ìôðé ùäúâìä åäçì ìäôéõ àú úåøú äçñéãåú. àåúå çáø òáã ùí ëùåçè îàåçø éåúø, åäåà îñôø ëé áàçã äéîéí òîã åäùçéæ àú ñëéðå, åäøèéá àåúä áîéí áëãé ìäéèéá àú ääùçæä. òîã ìéãå äâåé ùäùâéç òì äùçéèä ùì áäîúå åðòðò áøàùå ìàåú àëæáä. 'îä äòðééï?' ùàì àåúå çáø. òðä ìå äâåé: 'äáòì-ùí äéä îøèéá àú äàáï áãîòåúéå'.
áöòø ùäáéò äáòì-ùí-èåá òì ùçéèú äçéä äåà îöèøó ìùåøä àøåëä åîëåáãú ùì øáðéí åäåâéí éäåãééí[10] àùø ãéáøå ëðâã àëéìú äáùø ìàåøê äãåøåú. ðáéà ãåâîà ðåñôú îãáøéå ùì øáé éåñó àìáå àùø ëúá: 'îìáã îä ùéù áäøéâú äáòìé çééí àëæøéåú, çîä, åùèó àó, åìéîåã úëåðä øòä àì äàãí ìùôåê ãí çéðí, òåã éåìéã àëéìú áùø ÷öú äáòìé çééí òåáé åòëéøåú åàèéîåú áðôù'.[11] òåã ðáéà îãáøéå ùì ãåï éöç÷ àáøáðàì, àùø áôøùðåéåúéå ðòæøðå áúçéìú ñôø 'áøàùéú':
àîø ä÷á"ä ìîùä: äðä òðéï äáùø àéðå îæåï äëøçé åäåà ùàìú æåììåú åîìåé îòéí åúàåä âåáøú. âí ùäáùø îåìéã áàãí ãí æãåðé åàëæøé. åîôðé æä úîöà ùäçéåú åäòåôåú äèåøôåú àåëìåú äáùø äí àëæøéåú åøòåú. àáì äöàï åäá÷ø úøðâåìéí úåøéí åáðé éåðä ùîúôøðñéí îòùá äùãä àéï áäí àëæøéåú åìà øùò, åìëï ééòã äðáéà ùáæîï äâàåìä äòúéãä 'àøéä ëá÷ø éàëì úáï' (éùòéäå éà:æ).[12]
îìáã ääùìëåú äâåôðéåú åäøåçðéåú äéùéøåú ùéù ìúæåðä äáùøéú äì÷åéä òì äàãí, éù ìòðééï æä âí äùìëåú ñáéáúéåú çîåøåú. ääúî÷ãåú áëîåú äîæåï, áî÷åí áàéëåúå, áîèøä ìééöø øååçéí âãåìéí ëëì äàôùø äáéàä ìùéîåù îñéáé áçåîøé äãáøä åãéùåï ëéîééí àùø îøòéìéí äï àú îæåððå åäï àú ñáéáúðå. ìëàåøä îãåáø òì âéãåì öîçéí áìáã àáì éù ìùéí ìá ìîùååàä äôùåèä äàåîøú ùòì ëì ùáòä ÷"â ùì úáåàä, àùø éëìä ìùîù ìîàëì àãí, ðéúï ìééöø á÷åùé ÷"â àçã ùì áùø ìîàëì àãí (ôé ùáò ÷ìåøéåú). îëàï ùâéãåì äá÷ø îáéà ìééöåø ç÷ìàé îåôøæ ðåñó, àùø ëãé ìñô÷å îáåøàéí áëì ùðä àìôé ãåðîéí ùì éòøåú âùí áãøåí-àîøé÷ä (ëãé ìéöåø ùèçé-îøòä). ìâéãåì äá÷ø éùðï äùìëåú çîåøåú âí áúçåí æéäåí äîéí, äàååéø åàô÷è äçîîä ò÷á äôøùåú äáäîåú äîñéáéåú. äàãîä ëåøòú úçú äðèì åàéï àéù î÷ùéá ìçåëîä äðöçéú äèîåðä áúæåðä äèáòéú àùø éåòãä ìðå ëáðé-àãí.
îùîòåú ä÷åøáðåú
ðåúøä ìðå òåã ùàìä àçú åäéà ùàìú ä÷åøáðåú - îãåò äåúøå ÷åøáðåú ëä øáéí, îä îùîòåúí åîä éäéä òúéãí. àéï àôùøåú ìôñå÷ ëàï áàåôï çã-îùîòé, àìà ìäöéâ îñôø øòéåðåú àùø éëåìéí ìñééò ááéàåø äòðééï. òöí äúøú ä÷åøáðåú îï äçé áàä îàåúå î÷åí îîðå áàä äúøú àëéìú äçéåú, åâí áàåôï ãåîä - îìàëú ä÷åøáðåú äåúøä ø÷ úçú îñôø òöåí ùì ñééâéí åäâáìåú åáî÷åí ôåìçï îøëæé áìáã. éù ìæëåø ëé òí éùøàì ùéöà îîöøéí äéä îùåòáã áîùê ìîòìä îîàúééí ùðéí ìòí òåáã àìéìéí åäåà ñôâ øáéí îîðäâéå. äéä æä áìúé øéàìé ìãøåù îï äòí ìçãåì îëì ôòéìåú ôåìçðéú ãåîä, ùëï äåà ìà äéä òåîã áîùéîä åðåôì ùåá åùåá ìòáåãä æøä, åìøàéä: äåà àëï ðôì áçèà äòâì.
ëê îñáéø ñôø äæäø àú äèòí ìä÷øáú äùåø: '[÷øáï] ùåø, äåà òì îä ùçèàå áòâì, ãäééðå ìúé÷åï äôâí'.[13] àê âí ìòðééï ä÷åøáðåú îï äçé éùðí úçìéôéí îáçéðä äìëúéú, åéùðï ãòåú äâåøñåú áôéøåù ùááéú-äî÷ãù äùìéùé, àùø é÷åí áîäøä áéîéðå áò"ä, ìà éäéå òåã ÷åøáðåú îï äçé àìà ø÷ îï äöåîç.
î÷åøåú:
- ùîåú ë:éá, åëï âí áãáøéí ä:èæ.
- áøàùéú à:ëè.
- áøàùéú è:â.
- ñðäãøéï ðè ò"á.
- ñôø äòé÷øéí, îàîø ùìéùé ôø÷ èå. áîéìéí 'éôú úåàø' îúëååï äøá ìäéúø ìùàú àùä ùáåéú-îìçîä, úçú îâáìåú øáåú, àùø àéððå ú÷ó òåã áéîéðå.
- 'çæåï äöîçåðåú åäùìåí', òî' éã.
- áøàùéú à:ëç.
- "çæåï äöîçåðåú åäùìåí", àôé÷éí áðâá, á'.
- äøá òåáãéä éåñó, éì÷åè éåñó, ÷éöåø ùåìçï-òøåê ñéîï ÷òç, äìëä å.
- áéï äàðùéí äîôåøñîéí ùì àåúå ùìéè àæøçé. áéï äáåìèéí ùáçëîé àåîåú-äòåìí àùø äèéôå ëðâã àëéìú äáùø ðéúï ìîöåà àú ôéúâåøñ, îø÷åñ àåøìéåñ (äîåæëø âí áâîøà áùí 'àðèåðéðåñ' ëàçã ä÷éñøéí ùäéèéáå òí òí-éùøàì), ùéé÷ñôéø, â'åï ñèéåàøè îéì, ìéàåðøãå ãä-åéðö'é åìá èåìñèåé (àùø îîðå ùàá à. ã. âåøãåï äùøàä øáä, åìàçø ùäëøéò ìäôåê ìöîçåðé äôñé÷ ìäðéç úôéìéï àê ðùàø ãúé).
- ñôø äòé÷øéí, îàîø ùìéùé ôø÷ èå.
- ôéøåù àáøáðàì ìùîåú èæ:ã.
- ùí, ñéîï ìá.